در ميان مولفه‎هاي مصرف انرژي در ساختمان، سيستم‎هاي گرمايشي که عمدتا از سوخت‎هاي فسيلي استفاده مي‎کنند و از جمله مصرف کنندگان عمده انرژي هستند، از اهميت ويژه‎اي برخوردار مي باشند، چرا که 70% از گاز طبيعي مصرفي کشور به گرمايش ساختمان اختصاص مي‎يابد. توجه به عوامل گوناگوني که در ميزان مصرف انرژي گرمايشي ساختمان نقش دارند، تاثير فراواني در ارائه راهکارهاي صرفه‎جويي در بخش ساختمان و کاهش مصرف انرژي در اين بخش دارند.

 در ميان مولفه‎هاي مصرف انرژي در ساختمان، سيستم‎هاي گرمايشي که عمدتا از سوخت‎هاي فسيلي استفاده مي‎کنند و از جمله مصرف کنندگان عمده انرژي هستند، از اهميت ويژه‎اي برخوردار مي باشند، چرا که 70% از گاز طبيعي مصرفي کشور به گرمايش ساختمان اختصاص مي‎يابد. توجه به عوامل گوناگوني که در ميزان مصرف انرژي گرمايشي ساختمان نقش دارند، تاثير فراواني در ارائه راهکارهاي صرفه‎جويي در بخش ساختمان و کاهش مصرف انرژي در اين بخش دارند.آنچه مسلم است در ميان تمامي پارامترهاي تاثيرگذار، بکارگيري تجهيزات با ظرفيت مناسب ( بعنوان مثال انتخاب ديگ و مشعلي با ظرفيت مورد نياز ساختمان)، بهره‌وري بالا (بعنوان مثال استفاده از بخاري هايي با مصرف كم و بازدهي بالا ) و همچنين کنترل سامانه هاي گرمايشي ( بعنوان مثال لستفاده از سيستم هاي كنترل هوشمند در موتورخانه و شيرهاي ترموستاتيك رادياتورها) از عوامل موثر در ميزان مصرف انرژي گرمايشي در ساختمان محسوب مي‎شوند.
امروزه براي آگاهي عامه مردم از ميزان بهره وري انرژي در تجهيزات انرژي‌بر مانند آبگرمكن و بخاري، استفاده از برچسب انرژي كه معرف رده مصرف انرژي اين نوع تجهيزات است، الزامي است. با در نظر گرفتن رده مشخص شده در برچسب در موقع خريد كالا، مي توان وسايلي با مصرف كم و بازدهي بالا انتخاب كرد.
لازم بذكر است بكارگيري تجهيزاتي با ظرفيت مناسب و بهره وري بالا سبب كاهش ميزان بار حرارتي ساختمان مي‌شود. بار حرارتي ساختمان در حقيقت ميزان حرارتي است که به عناوين مختلف از ساختمان خارج مي‎گردد. بطور كلي اتلاف حرارتي ساختمان از دو منبع اصلي ناشي مي‎شود، اتلاف حرارتي از جداره‎هاي ساختمان ( نظير ديوارها، سقف، كف) و اتلاف حرارتي در نتيجه ورود هواي سرد خارج به داخل ساختمان از طريق نفوذ و تجديد هوا.
از اينرو رعايت عايق‎کاري حرارتي در طراحي و اجراي ساختمان‎ها و استفاده از مصالح مصرفي مناسب که اولا نياز به گرمايش و سرمايش را کاهش مي ‎دهد و دوم از هدر رفتن گرما و سرماي توليد شده جلوگيري بعمل آورد، از اهميت زيادي برخوردار بوده و باعث صرفه‎جويي قابل توجهي در مصرف انرژي خواهد شد. لازم بذكر است عايق‎کاري حرارتي متناسب با اجزاي تشکيل دهنده پوسته خارجي ساختمان، بر مبناي اصول،  قواعد و ضوابط خاصي صورت مي‎گيرد. عدم شناخت يا عدم رعايت اين اصول موجب انتخاب راه‎حل‎هايي مي شود که از نظر کارايي و دوام با کمبود‎ها و مشکلاتي همراه خواهد بود. بنابراين با توجه به گستردگي و تنوع در انواع عايق‎ها, لازم است مصرف كننده با خواص، نحوه بکارگيري و مزاياي انواع عايق‎ها آشنا شود تا بتواند سيستم بهينه و مناسبي براي عايق‎کاري ساختمان طراحي و اجرا نمايد.
همانطور كه اشاره شد يكي ديگر از مهم‎ترين راه‎هاي اتلاف حرارت که هم در ساختمان‎هاي قديمي و هم در ساختمان‎هاي جديد مورد بحث است، نفوذ هواي بيرون به داخل ساختمان از طريق منافذ است . اين عمل وقتي اتفاق مي افتد که هواي گرم بالا مي‎رود و هواي سرد از راه درزها به ساختمان نفوذ مي‎کند و بنابراين باعث افزايش مصرف سوخت در ساختمان بمنظور جبران افت دما مي شود. وجود نورگيرها، سقف‎هاي بلند و باز بودن دودکش شومينه‎ها و سرعت باد مي‎تواند اين اثر را تشديد کند. همچنين هواکش کانال‎هاي کولر و دريچه‎هاي تهويه هوا که در برخي ساختمان‎ها نصب مي شوند، نيز باعث خروج هواي داخل ساختمان و جايگزيني هواي بيرون مي‎شود. بنابراين با توجه به رابطه مستقيم نفوذ هوا به داخل ساختمان و مصرف انرژي، بكار بردن روش‎هاي جلوگيري از نفوذ هوا به عنوان راهكاري در زمينه كاهش انرژي مصرفي در ساختمان ضروري است. در اين زمينه درزگيري درها و پنجره‎ها با استفاده از لايه هاي درزگير و استفاده پنجره دو جداره، نصب فنر بر روي درها كه به فضاهاي تهويه نشده باز مي شوند، مسدود کردن نورگيرهاي سقفي با يک صفحه پلاستيکي شفاف، نصب هواکش با دريچه خودکار، نصب دريچه يا درپوش بر دودکش و بستن کانال‎هاي پشت بام، از جمله شيوه هاي عملي بمنظور كاهش نفوذ هوا به داخل مي باشد.
بمنظوركاهش مصرف انرژي در ساختمانها آنچه در حال حاضر توسط شركت بهينه‌سازي مصرف سوخت پيگيري مي شود بهينه سازي مصرف انرژي در ساختمانهاي جديد  و  ساختمانهاي موجود،  بهينه سازي مصرف انرژي در تاسيسات و تجهيزات خانگي و جايگزيني حاملهاي انرژي به جاي سوختهاي پرمصرف و فسيلي مي باشد.
در اين راستا تدوين و اجراي قوانين و استانداردهاي معيار مصرف از اهداف مديريت ساختمان و مسكن سازمان بهينه‌سازي مصرف سوخت كشور بشمار مي‌رود. رعايت مقررات ملي ساختمان و نظارت بر اجراي آن كه كليه موارد مرتبط با بهينه‌سازي مصرف سوخت در ساختمان را شامل مي‌شود از ضروريات دستيابي به اين مهم مي‌باشد. اجراي مبحث 19 مقررات ملي ساختمان (صرفه‌جويي در مصرف انرژي در ساختمان)  از جمله اقدامات اساسي در اين زمينه مي‌باشد. مطابق با مبحث 19 مقررات ملي ساختمان رعايت موارد زير در ساختمان الزامي است:
1- عايق‌كاري ديوارهاي خارجي ساختمان (عايق‌كاري ديوارهايي كه با محيط بيرون  يا فضاهايي كه ازنظر دمايي كنترل نمي‌شوند (نظير پيلوت) الزامي است)
2- نصب پنجره‌هاي دوجداره با قابهاي فلزي ترمال‌بريك، چوبي يا PVC استاندارد
3- عايق‌كاري كانالهاي هوا، لوله‌هاي تاسيسات و سيستم توليد آب‌گرم
4- نصب سيستمهاي كنترل كننده موضعي نظير شيرهاي ترموستاتيك بر روي رادياتورها
5- نصب سيستمهاي كنترل مركزي هوشمند و مجهز به سنسور اندازه‌گيري دماي هواي محيط
شايان ذكر است با وجود اينكه اكثر مردم بر اين باورند كه اجراي مبحث 19 مقررات ملي ساختمان سبب افزايش هزينه‌هاي ساختمان مي‌شود، اما چنانچه اين مبحث در ساختمان بدرستي اجرا گردد، علاوه براينكه هزينه‌هاي اوليه ساخت را كاهش مي‌دهد، با توجه به صرفه‌جويي انجام شده در هزينه‌هاي بهره‌برداري و مصرف انرژي  ساختمان، براي مصرف‌كننده سودآور نيز خواهد بود.
 با اجراي مبحث 19 مقررات ملي ساختمان شامل عايق‌كاري سيستم تاسيسات و لوله‌ها، عايق‌كاري جداره خارجي ساختمان و نصب پنجره‌هاي دوجداره استاندارد در ساختمان حداكثر 5% هزينه‌هاي ساختمان را افزايش مي‌دهد. اما ظرفيت سيستم گرمايش و سرمايش مورد نياز ساختمان را  تا 40%  نسبت به حالتيكه اين مبحث اجرا نمي‌شود، كوچكتر مي‌كند، كه اين امر منجر به كاهش قابل ملاحظه هزينه‌ها مي‌شود. بنابراين چنانچه در طراحي و ساخت ساختمان اصول اوليه مهندسي رعايت شود، علاوه بر ايجاد فضاي مناسب براي زندگي ساكنين و افزايش سطح رفاه جامعه، هزينه‌هاي اوليه نيز كاهش مي‌يابد.

فاطمه شاه محمدي
كارشناس ارشد انرژي